بروجن بام ایران شهر علم و هنر

 یکی از صنایع دستی مشهور ایرانیها  قالی بافی است،امروز به معرفی این صنعت در شهرستان بروجن می پردازیم:

سوابق تاریخی

استان چهارمحال و بختیاری در جنوب شرقی ایران واقع شده است(البته صحیح جنوب غربی است) ساکنان استان چهارمحال و بختیاری کلاً به دو گروه یکجانشین و کوچ نشین تقسیم می شوند . بنابراین در یک نگرش کلی به جمعیت استان می توان مجموع ساکنان آن را به سه گروه زیر تقسیم کرد :

الف – روستائیانی که اصولاً یا جزو عشایر نیستند یا از عشایر اسکان یافته هستند و بیشتر به مشاغلی نظیر کشاورزی ، دامداری و بافت قالی اشتغال دارند .

ب – شهرنشینانی که از عشایر و روستائیان سابق منطقه مهاجران سایر نقاط تشکیل شده اند و بیشتر به امور اداری و خدماتی اشتغال دارند .

ج – عشایری که هنوز دارای زندگی متحرک هستند و لااقل سالی دوبار جابه جا می شوند و به اصطلاح ییلاق و قشلاق می کنند .  

استان چهارمحال و بختیاری به علت شرایط جغرافیایی خاص خود و قرار گرفتن در منطقه ای کوهستانی و سردسیر ، همواره از شرایط مساعدی برای تولید فرش دستباف برخوردار         بوده است  و تولید فرش نسبت به سایر صنایع دستی از اهمیت بیشتری برخوردار است و قالی عمده ترین صنعت دستی استان چهارمحال و بختیاری است که در درجه اول در روستاها ، بعد در بین عشایر اسکان یافته و دست آخر در شهرها رواج کامل دارد .  قالی از وسایل لوکس زندگی عشایر محسوب می شود و نشانگر منزلت و تفاخر آنهاست  .

مهمترین مناطق قالیبافی در استان چهارمحال و بختیاری عبارتند از : چالشتر – سامان – اشگفتک – پیربلوط – ارجنگ – وردنجان – فرخ شهر – بروجن – بلداجی – فرادبنه – هیرگان – باباحیدر – اردل و نواحی تابعه آن – شلمزار و همچنین گروه فرشهای طایفه اولاد .

درحال حاضر کلیه قالی های چهارمحال و بختیاری را مطابق با مناطق بافت و بویژه بافندگان آنها می توان به دو گروه عمده تقسیم نمود :

     1- قالی بختیاری که حاصل دست بافندگان عشایر بختیاری و یا ساکنینی است که منشأ نژادی آنها از طوایف لر بختیاری هستند .

     2- قالی قشقایی که ماحصل دست عشایر ترک قشقایی می باشد .

ساختار

دستگاههای قالیبافی منطقه ، غیرازدارهایی که به همت شرکت سهامی فرش ، جهاد سازندگی و سازمان صنایع دستی ایران در اختیار بافندگان قرار می گیرد ، تماماً به صورت افقی است و روی آنها قالی هایی با رجشمار 17 تا 20 ( و درحال حاضر با رجشمار 40 ) تولید می شود  .  این قالیها  عمدتاً دارای گره ترکی و معمولاً دوپوده اند  . قالی های بختیاری دارای تار و پود پنبه ای و پرز پشمی هستند .  البته قالی های بختیاری بافت قدیم دارای تار و پودی از جنس پشم بسیار مرغوب بوده اند . با وجود این در پاره ای از قالی های بختیاری که دارای ارزش چندانی نیستند ، این تار و پود از پشمی ریسیده شده که از دباغی به دست آمده است می باشد . این پشم ها اکثراً خشک اند و تارها از پشم های خاکستری رنگی هستند که به محض رنگ شدن ، رنگ تیره ای را به خود می گیرند .

- طرحهای رایج

طرحها و نقوش بکار رفته در قالی های بختیاری و سایر دستبافته های آنان ، بویژه در گذشته ، کاملاً ذهنی بوده و در بافت آنها از نقشه استفاده نشده است .  کلیه طرحهای رایج و مرسوم در داخل استان را می توان به این ترتیب طبقه بندی نمود :

• قالی های قشقایی ( یلمه ) :

1- ترنجی ( یا یک حوض )

2- شکرلو ( یا دوحوض )

 3- بندی الوان

• قالی های بختیاری :

1- خشتی شامل : – خشتی جانوری – خشتی گل و گیاه
2- ترنجی ( لچک و ترنج )

3- سروکاج

4- قابی سماوری ( حلقه ای )

 5- گل مینا گل اشرفی )
6- گلدانی

7- شرابه  ( گل پتو ، گلدانی خمره ای )

8- گلدانی و درختی

رنگبندی

 نوع و نحوه انتخاب رنگ در فرشهای بختیاری یکی از مهمترین ویژگیهای شناخته شده در این فرشها می باشد . نوع رنگ لاکی مورد استفاده و همچنین سبز خاص فرشهای بختیاری از مهمترین ویژگی رنگهای فرش این استان می باشد که با سایر موارد مشابه در دیگر فرشهای ایران تفاوت دارد  . رنگهای مورد استفاده در این قالی ها بیشتر در زمینه های قرمز ، آبی روشن ، آبی سیر ، سبز ، نارنجی و زرد  می باشد .

- رنگرزی

درگذشته  زنان عشایر بختیاری در اوقات خاص یا به هنگام جابه جاییهای سالانه خود گیاهان رنگدار طبیعی را جمع آوری و خشک می کردند . سپس با شناختی که از خاصیت رنگ دهی آنها داشتند ، آنها را در آب جوشانده و مایه رنگین آنها را استخراج کرده و همراه با دندانه آب انار ترش مورد استفاده قرار می دادند و رنگهای با ثباتی به دست می آوردند  . در دوره حاضر متأسفانه رنگهای باثبات گیاهی جای خود را به رنگهای درخشان ولی بی ثبات شیمیایی داده است .  این روش رنگرزی باعث تندی رنگهای خامه شده است . در بعضی موارد برای کاستن شدت تندی و پختگی رنگها از خاکستر استفاده می کنند 

- ابعاد

اندازه قالی های بختیاری متنوع است .  قالی های سجاده ای آن 40/2 × 30/1 متر و قطع متوسط آن 40/3 × 50/2 متر می باشند و بعد هم قالی های با ابعاد بزرگ وجود دارد که گاهی نیز در بین آنها قالی های مربعی شکل دیده می شود  .   بافت کناره های پهن و طویل و کلگی نیز در بین آنها رواج فراوان دارد  .

- توزیع جغرافیایی

بروجن : دومین شهر استان ازنظر وسعت و جمعیت است که از سال 1280 هجری پذیرای عشایر ترک قشقایی گردید . قالیهای این عشایر از نوع مشهور یلمه است فرشهای یلمه بروجن از نظر طرح به سه دسته تقسیم می شوند : 1- طرح ترنجی یا یک حوض 2- طرح شکرلو یا دوحوض 3- طرح بندی الوان .  ازنظر ظاهر کلیه طرحهای نوع اول در متن فرش دارای یک ردیف ترنج لوزی شکل می باشند که در مرکز فرش و در امتداد طولی آن قرار گرفته اند . طرحهای نوع دوم نیز دارای این ویژگی خاص می باشند با این تفاوت که در متن کلیه فرشها حداقل دو ردیف ترنجهای لوزی شکل موازی با یکدیگر به چشم می خورد که در امتداد طولی فرش قرار دارند . ترنجهایی که در طرح نوع اول و دوم وجود دارند به شکل لوزی و بر روی لبه های آنها نقوش کنگره ای شکل به چشم می خورد .  مهاجرین قشقایی پس از رسیدن به سرزمین بختیاري طرحهای متعلق به خود ( ترنجی و شکرلو ) را با طرحهای اصیل بختیاری بویژه خشتی ادغام نمودند و با قرار دادن ترنجهای لوزی شکل در درون قابهای فرشهای خشتی ، طرح جدیدی را ارائه نمودند که بندی الوان نام گرفت . از مشخصات ویژه بافته های این گروه استفاده از شیرازه رنگی ( دورنگ ) می باشد . قالیهای جدید یلمه دوپود و رجشمار آنها بین 25 تا 35 می باشد . نوع دار مورد استفاده زمینی است . ابعاد تولیدی درحال حاضر ذرع و نیم و دوذرع ، 6 ، 9 و 12 متر مربعی و همچنین کناره است . رنگهای اصلی عبارتند از لاکی سیر و روشن ، سرمه ای سیر ، آبی ، زرد ، کرم ، سفید و سیاه . قالیهای قدیمی تمام پشم بوده اند . اما تولیدات جدید بعضاً دارای تاروپود نخی نیز هستند .

بلداجی : این شهر در فاصله تقریبی 35 کیلومتری جنوب غربی بروجن قرار دارد گرایش بیشتر به ذهنی بافی و استفاده از رجشمار پائین ( 25 الی 30 ) از مشخصات بارز تولیدات بومی و اصیل این روستا می باشد . طرحهای لچک و ترنج و خشتی سهم عمده ای را در قالی امروز بلداجی به خود اختصاص داده اند . قالی امروز این شهر اغلب دوپود است . اما قالی قدیمی آن به روش یک پود بافته می شده است . نوع گره مورد استفاده ترکی و دارهای قالی بیشتر از نوع زمینی می باشد . اغلب مواد اولیه مورد استفاده در قالیهای جدید این روستا ارزان قیمت و تماماً به صورت شیمیایی رنگرزی شده اند .

فرادبنه : شهر فرادبنه واقع در بخش مرکزی شهرستان بروجن بواسطه نوع طرح منحصربفرد قالیهای آن از شهرت بالایی برخوردار است . طرح معروف شرابه در انواع گل پتویی – گلدانی و ... طرح ویژه قالیهای این روستا است . شرابه در لغت به معنای مجموعه ای از عناصر تزئینی مانند رشته های رنگی نخ و منگوله و ... که در کنار یکدیگر قرار گرفته و مجموعه ای واحد را تشکیل دهندكفته ميشود . این طرح بصورت ذهنی بافته می شود . اغلب بافندگان از واگیره بعنوان الگو برای بافت استفاده می کنند . سبک اصیل بافت در این روستا یک پود ضخیم بوده و رجشمار آن بین 25 الی 30 و حتی 35 می باشد . اغلب دارها زمینی و نوع گره ترکی می باشد . رنگهای اصلی بکار برده شده در بافته های فرادبنه عموماً شاد و عبارتند از : آبی ، لاکی روشن ، سبزسیر و روشن ، صورتی ، مسی ، کرم ، سفید ، زرد و بویژه رنگ سرخ در نمونه های قدیمی

بر گرفته از http://www.tabriziau.ac.ir

این هم یک هدیه از دشت لاله ها در بروجن

راهنمای شهرستان